کسب‌وکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در کشاورزی

هوش مصنوعی (AI) دیگر فقط یک عبارت مدرن نیست؛ این فناوری به‌سرعت در تمام بخش‌ها، از پزشکی و حمل و نقل گرفته تا آموزش و خدمات مالی، نفوذ کرده است. در حوزه کشاورزی نیز AI به ابزاری کلیدی برای افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها و ارتقای پایدار محیط‌زیست تبدیل شده است. در این مقاله به عنوان نویسنده TVrooyesh.com، ضمن مرور بازار جهانی AI در کشاورزی و مزایای آن، به فرصت‌های جدید کسب‌و‌کار و نمونه‌های داخلی خواهیم پرداخت. هدف این است که نشان دهیم چگونه کارآفرینان ایرانی می‌توانند از این تحول بهره بگیرند و آینده سبزتری بسازند.

رشد بازار جهانی و اهمیت AI در کشاورزی

آمار و روندهای جهانی

مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد بازار هوش مصنوعی در کشاورزی با سرعتی چشمگیر در حال رشد است. گزارش Global Market Insights ارزش این بازار را در سال ۲۰۲۴ حدود ۴٫۷ میلیارد دلار برآورد می‌کند و پیش‌بینی می‌کند که در سال ۲۰۳۴ به ۴۶٫۶ میلیارد دلار برسد؛ یعنی نرخ رشد مرکب سالانه حدود ۲۶٫۳ ٪[1]. عامل‌های کلیدی این رشد عبارت‌اند از:

• کمبود نیروی کار و هزینه‌های بالای تولید؛ از این رو اتوماسیون و رباتیک اهمیت پیدا می‌کند[2].
• افزایش نیاز به تولیدات کشاورزی پایدار و کاهش اثرات تغییرات اقلیمی.
• پیشرفت در حسگرها، ماهواره‌ها و اینترنت اشیا که امکان جمع‌آوری داده‌های دقیق از مزرعه را فراهم می‌کنند[2].

بررسی‌ها نشان می‌دهند که adoption یا میزان به‌کارگیری AI در کشاورزی در مناطق مختلف متفاوت است. در آمریکای شمالی و اروپا ۶۱ ٪ از کشاورزان از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنند یا قصد دارند به‌زودی استفاده کنند، در حالی‌ که این رقم در آسیا تنها ۹ ٪ است[3]. این شکاف از یکسو نشان دهنده ظرفیت عظیم برای سرمایه‌گذاری در کشورهای درحال توسعه است و از سوی دیگر ضرورت توسعه مدل‌های بومی را یادآور می‌شود.

فواید عملی هوش مصنوعی

استفاده از AI در کشاورزی مزایای قابل توجهی دارد که اغلب به صورت ارقام بیان می‌شوند:

• افزایش عملکرد و کاهش ورودی‌ها: بر اساس گزارش ClimateAI، سیستم‌های هوشمند در مزرعه‌ها توانسته‌اند عملکرد پنبه را ۱۲ تا ۱۷ درصد افزایش داده و عملکرد انگور را ۲۵ درصد افزایش دهند، در حالی که مصرف آب را ۲۰ درصد کاهش داده‌اند[4]. مطالعات دیگر نیز از امکان کاهش ۳۰ ٪ در مصرف آب و کود با استفاده از دستگاه‌های دقت‌بالا خبر می‌دهند[3].
• پیش‌بینی دقیق و مدیریت ریسک: مدل‌های یادگیری ماشین، شرایط آب‌و‌هوایی و رطوبت خاک را پیش‌بینی کرده و زمان دقیق کشت، کوددهی یا برداشت را توصیه می‌کنند[5]. به گفته McKinsey، این توانایی می‌تواند سالانه ۲۵۰ میلیارد دلار ارزش افزوده برای کشاورزان آمریکایی ایجاد کند[4].
• کاهش هزینه‌های عملیاتی و صرفه‌جویی در زمان: ربات‌های شیردوشی می‌توانند تا ۲۰ درصد تولید شیر را افزایش دهند و هوش مصنوعی در کنترل آفات می‌تواند مصرف آفت‌کش‌ها را تا ۳۰ درصد کاهش دهد[3].
• ارتقای کیفیت محصولات و کاهش ضایعات: هوش مصنوعی با تحلیل تصاویر و داده‌های حسگر، به تشخیص آفات و بیماری‌ها در مراحل اولیه و مدیریت بهینه تغذیه کمک می‌کند[6][7].

موارد فوق ثابت می‌کند که AI نه تنها یک نوآوری لوکس بلکه ابزار ضروری برای کشاورزی آینده است.

فرصت‌های کسب‌وکار جهانی بر پایه AI در کشاورزی

رشد سریع این فناوری موجب شکل‌گیری هزاران استارت‌آپ و مدل کسب‌وکار جدید شده است. در ادامه به دسته‌های اصلی فرصت‌ها اشاره می‌کنیم:

۱. پلتفرم‌های مدیریت مزرعه و تحلیل داده

سیستم‌های مدیریت مزرعه (Farm Management Systems) داده‌های حسگرها، تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات آب‌و‌هوا را جمع‌آوری و آنالیز می‌کنند. شرکت‌های نوپا مانند eVerse.AI و PCS AGRI بسترهایی ارائه می‌دهند که کشاورزان می‌توانند با استفاده از آن‌ها آبیاری، کوددهی و عملیات مزرعه را به صورت هوشمند کنترل کنند[8]. این پلتفرم‌ها معمولاً به صورت اشتراک‌محور (AI‑as‑a‑Service) عرضه می‌شوند و امکان دسترسی به فناوری‌های پیشرفته را برای مزارع کوچک نیز فراهم می‌کنند[3].

۲. سخت‌افزار هوشمند؛ از حسگر تا ربات

• حسگرهای پیشرفته و اینترنت اشیا: سنسورهای خاک، دما و رطوبت که با انرژی خورشیدی کار می‌کنند و داده‌ها را بی‌وقفه به‌روز می‌کنند. این داده‌ها، پایه تصمیم‌گیری‌های هوشمند هستند.
• پهپادها و سیستم‌های تصویربرداری: پهپادهای مجهز به دوربین چندطیفی مانند P4 Spectral می‌توانند وضعیت سلامت گیاهان را تشخیص دهند و مناطق نیازمند کود یا سم را مشخص کنند[9].
• ربات‌های کشاورزی: ربات‌هایی مثل EcoRobotix که علف‌های هرز را به‌طور دقیق شناسایی و از بین می‌برند و مصرف علف‌کش‌ها را تا ۹۵ ٪ کاهش می‌دهند[9].

تولید و عرضه چنین سخت‌افزارهایی در داخل می‌تواند فرصت‌های کارآفرینی قابل توجهی ایجاد کند؛ زیرا واردات این تجهیزات هزینه‌بر و محدود است.

۳. خدمات مشاوره و مدل‌های پیش‌بینی

بسیاری از کشاورزان نیازمند توصیه‌های کاربردی هستند اما دسترسی به متخصصان محلی همیشه امکان‌پذیر نیست. پلتفرم‌هایی مانند تی وی رویش  در ایران، با استفاده از هوش مصنوعی به عنوان دستیار کشاورزی، سؤالات بهره‌برداران را پاسخ می‌دهند و بر اساس داده‌های دریافتی، نیاز آبی، وضعیت خاک و آفات را پیش‌بینی می‌کنند[10]. این مدل کسب‌وکار، بدون نیاز به سرمایه‌گذاری زیاد، می‌تواند خدمات سفارشی‌سازی شده برای تعداد زیادی کاربر ارائه دهد.

۴. بازارهای داده و خدمات مالی مبتنی بر AI

کشاورزی دیجیتال حجم عظیمی از داده ایجاد می‌کند. بازارهای داده کشاورزی (Agricultural Data Marketplaces) با اتصال فروشندگان و خریداران داده، ارزش جدیدی خلق می‌کنند. همچنین الگوریتم‌های هوشمند می‌توانند اعتبارسنجی و بیمه محصولات را بر اساس داده‌های دقیق انجام دهند و هزینه‌های بیمه را کاهش دهند. این بخش هنوز در کشورهای درحال توسعه ناشناخته است و فرصت سرمایه‌گذاری بالایی دارد.

۵. کشاورزی احیاگر و بازار کربن

با توجه به چالش تغییرات اقلیمی، کشاورزی احیاگر (Regenerative Agriculture) و تکنیک‌هایی مانند کشت بدون خاک‌ورزی، کاشت گیاهان پوششی و استفاده از میکروارگانیسم‌ها اهمیت یافته‌اند. AI می‌تواند کربن ذخیره‌شده در خاک را اندازه‌گیری و اعتبار کربنی صادر کند. به‌گفته یک گزارش، استفاده از میکروب‌های مهندسی‌شده با کمک AI برای بهبود جذب مواد مغذی در خاک در حال توسعه است[11]. بنابراین پلتفرم‌های اندازه‌گیری و فروش اعتبار کربن نیز به‌عنوان یک فرصت جدید مطرح هستند.

۶. مهندسی ژنتیک و بذرهای هوشمند

AI نه تنها در مدیریت مزرعه بلکه در تحقیق و توسعه بذرهای مقاوم نیز وارد شده است. سامانه‌های یادگیری ماشین می‌توانند هزاران ترکیب ژنتیکی را شبیه‌سازی و زمان لازم برای تولید بذرهای متحمل به گرما یا کم‌آبی را به میزان قابل توجهی کاهش دهند[11]. سرمایه‌گذاری در شرکت‌های بومی تولید بذر، همراه با همکاری دانشگاه‌ها، می‌تواند مزیت رقابتی برای ایران ایجاد کند.

وضعیت و فرصت‌های هوش مصنوعی در ایران

همایش‌ها و بازار داخلی

جمهوری اسلامی ایران نیز به اهمیت فناوری‌های نوین در کشاورزی پی برده است. در سال ۱۴۰۳ نمایشگاه AGAi 2024 توسط پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی برگزار شد که هدف آن معرفی ایده‌ها و راه‌حل‌های هوشمند و ایجاد ارتباط بین شرکت‌های دانش‌بنیان، گلخانه‌داران و کشاورزان بود[12]. حضور مسئولان دولتی و سرمایه‌گذاران در این رویداد نشان می‌دهد که دولت از توسعه AI در کشاورزی حمایت می‌کند.

نمونه‌های داخلی

• تی وی رویش: این پلتفرم، با آموزش های بروز در حوزه هوش مصنوعی، کشاورزی در ایران  را متحول کرده است و با  اختصاص دفاترکار مجازی به متخصصین وپاسخ‌دهی به سؤالات کشاورزان، برنامه آبیاری و تغذیه وآموزش های بروز؛ نیاز های کشاورزان را پاسخ گو، است[10] این خدمت هنوز رایگان است و فرصتی برای توسعه خدمات پولی یا اشتراک ویژه فراهم می‌کند.]
• سامانه‌های بومی‌سازی شده: برخی فناوری‌های جهانی مانند FarmBeats (بستر کلود مایکروسافت برای جمع‌آوری و تحلیل داده‌های مزرعه) و Plantix (اپلیکیشن تشخیص بیماری گیاهان) می‌توانند در ایران بومی شوند؛ زیرا این سامانه‌ها به زبان فارسی نیاز دارند و باید با شرایط اقلیمی کشور سازگار شوند[13][9].
• پهپادها و ربات‌های ارزان‌قیمت: در حال حاضر، واردات پهپادهای چندمنظوره و ماشین‌های رباتیک هزینه‌بر است. توسعه شرکت‌های داخلی که نسخه‌های ساده‌تر و متناسب با نیاز کشاورزان ایرانی تولید کنند، به کاهش هزینه و افزایش پذیرش کمک می‌کند.

فرصت‌ها برای اعضای سازمان نظام مهندسی کشاورزی

سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی می‌تواند نقش محوری در توسعه کسب‌وکارهای AI داشته باشد. پیشنهادهایی برای اعضا:

1. راه‌اندازی مراکز نوآوری: ایجاد شتاب‌دهنده‌ها و مراکز رشد در استان‌ها برای حمایت از استارت‌آپ‌های AI.
2. آموزش نیروی انسانی: برگزاری دوره‌های تخصصی در زمینه برنامه‌نویسی، تحلیل داده و کار با حسگرها. این دوره‌ها می‌تواند به‌صورت آنلاین و با همکاری دانشگاه‌ها برگزار شود تا سطح دانش اعضا ارتقا یابد[13].
3. تشکیل شبکه‌های تعاونی: ایجاد شبکه‌هایی از کشاورزان جهت اشتراک داده‌ها و استفاده مشترک از تجهیزات هوشمند. این شبکه‌ها می‌توانند هزینه تجهیزات را سرشکن کرده و داده‌های بیشتری برای الگوریتم‌ها فراهم آورند.
4. همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان و دانشگاه‌ها: تدوین پروژه‌های مشترک جهت توسعه سامانه‌های بومی و آزمایش میدانی فناوری‌ها.
5. تسهیل دسترسی به سرمایه: معرفی طرح‌های نوآور به صندوق‌های پژوهش و فناوری و پیگیری منابع مالی دولتی یا بین‌المللی.

چالش‌ها و ملاحظات

هرچند هوش مصنوعی فرصت‌های زیادی ایجاد می‌کند، اما چالش‌های خاصی نیز وجود دارد:

• زیرساخت دیجیتال و ارتباطات: در برخی مناطق روستایی، دسترسی به اینترنت و تجهیزات مناسب محدود است. بدون سرمایه‌گذاری در شبکه ارتباطی، نمی‌توان داده‌ها را به‌طور مؤثر جمع‌آوری و تحلیل کرد.
• کاهش مقاومت فرهنگی: برخی کشاورزان با روش‌های سنتی خو گرفته‌اند و به فناوری‌های جدید اعتماد ندارند. آموزش و ارائه نمونه‌های موفق می‌تواند این مقاومت را کاهش دهد.
• حریم خصوصی و مالکیت داده: تعیین قوانین روشن برای مالکیت و امنیت داده‌های کشاورزان ضروری است تا اعتماد به سیستم‌های هوشمند افزایش یابد.
• نیاز به داده‌های باکیفیت: الگوریتم‌های AI بدون داده‌های دقیق کارآمد نیستند. بنابراین، جمع‌آوری و استانداردسازی داده‌ها از اهمیت ویژه برخوردار است.

نتیجه‌گیری: آینده سبز با هوش مصنوعی

تغییر اقلیم، افزایش جمعیت و محدودیت منابع طبیعی، کشاورزی را مجبور به پذیرش فناوری‌های جدید کرده است. AI در کشاورزی راه‌حل‌هایی ارائه می‌دهد که نه تنها عملکرد را افزایش می‌دهد و هزینه‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه باعث حفاظت از محیط‌زیست و کاهش مصرف آب و سموم می‌شود[4][14]. رشد بازار جهانی و مثال‌های موفق داخلی نشان می‌دهد اکنون زمان مناسبی برای ورود به این حوزه است.

کارآفرینان، فارغ‌التحصیلان و اعضای سازمان نظام مهندسی کشاورزی می‌توانند با ایجاد پلتفرم‌های مشاوره هوشمند، تولید سخت‌افزار و نرم‌افزار بومی، توسعه بازارهای داده و همکاری در پروژه‌های تحقیقاتی، نقش موثری در این تحول ایفا کنند. فراموش نکنیم که پذیرش زودهنگام فناوری‌های نوین می‌تواند مزیت رقابتی پایدار ایجاد کند و کشاورزی ایران را در مسیر توسعه پایدار و امنیت غذایی قرار دهد.

[1] [2] AI in Agriculture Market Size & Share, Growth Report 2025-2034

https://www.gminsights.com/industry-analysis/ai-in-agriculture-market

[3] AI in Agriculture: Benefits and Role in the Industry | OS-System

https://os-system.com/blog/transforming-agriculture-with-ai-present-impact-and-future-outlook/

[4] AI in Agriculture: How Farmers Are Using It To Prepare for the Future

https://climate.ai/blog/ai-in-agriculture/

[5] AI in Agriculture and Farming: Revolutionizing Crop Growth - Intellias

https://intellias.com/artificial-intelligence-in-agriculture/

[6] [7] [9] [13] [14] هوش مصنوعی در صنعت کشاورزی

https://ferdowsi.cloud/blog/artificial-intelligence-in-agriculture/

[8] 10 AI Solutions for Agriculture to Watch in 2025 | StartUs Insights

https://www.startus-insights.com/innovators-guide/ai-solutions-for-agriculture/ 

[10]  تی وی رویش سامانه جامع امورش کشاورزی ومنابع طبیعی با هوش مصنوعی

https://TVROOYESH.com/

[11] Disrupting agriculture: How AI and data are powering the 2025 AgTech revolution | Old National Bank

https://www.oldnational.com/resources/insights/disrupting-agriculture-how-ai-and-data-are-powering-the-2025-agtech-revolution/

[12] پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی

https://abrii.ac.ir/events/19

دوســتان همراه این محتوا دارای اطلاعات بروز هوش مصنــوعی در کشاورزی و منابع طبیعی  زبر است :

 -نقشه راه

- نقشه ذهنی یا Mind Map

-اینفوگرافی

-گفتگو و تحلیل هوش مصنوعی در کشاورزی ایران